Raynaud fenomeni, tipik olarak soğuk ve emosyonel (heyecan, korku, üzüntü gibi) stresle ortaya çıkan, özellikle el ve ayak parmakları ve diğer uç noktalarda (burun ucu, kulakta) meydana gelen üçlü renk değişikliğidir. Beraberinde, his kaybı, uyuşma gibi kapiller damarda kasılmaya bağlı kanlanma bozukluğunun neden olduğu belirtiler eşlik eder. Damarın kasılması sonucunda etkilenen bölgede; önce beyazlaşma, ardından kanlanmanın daha da bozulmasıyla morarma olur ve son olarak kasılmanın sona ermesiyle yeniden kanlanmayla kızarma oluşur.
Raynaud fenomeni, primer ve sekonder (ikincil) olmak üzere ikiye ayrılır. Primer yani birincil Raynaud fenomeni; bu bulgunun altta yatan bir hastalık olmaksızın geliştiğini ifade etmek için kullanılır. Genç kadınlarda daha fazla görülür, genellikle simetrik olup ağrı, his kaybı, uyuşma gibi belirtilere, parmak uçlarında yara açılmasına neden olmaz. Soğuktan korunmak, stresten uzak durmak ve sigarayı bırakmak tedavinin en önemli kısmını oluşturur. Kafeinli içeceklerin vazospazma katkısı olabileceği için kullanımı sınırlanmalıdır. Sigara kullanıyorsa mutlaka bırakmalıdır. Nikotin bandı vs. kullanmamalıdır. Bu önlemlerle hastaların yaklaşık %80-90’ında ilaç tedavisine gerek kalmaz.
Sekonder yani ikincil Raynaud fenomeni ise altta yatan bir romatolojik hastalık (sistemik skleroz, lupus, Sjögren sendromu, vaskülit gibi), kanser, damar hastalığı, ilaçlara veya mesleki (yoğun vibrasyon yapan alet kullanımı; piyano, beton delme, taş kırma aleti, matkap kullanımı gibi) nedenlerle gelişir. Bu durumu anlamak için anamnezde (hastalık öyküsü) eşlik eden şikayetler, meslek, kullanılan ilaçlar değerlendirilir. Fizik muayenede olası başka hastalık kanıtları araştırılır ve laboratuvar değerlendirme yapılarak hastada altta yatan hastalık olup olmadığı tespit edilir. Tedavi ise altta yatan hastalığa göre değişebilmektedir.
Unutulmamalıdır ki; birincil Raynaud fenomeni tanısı alanların %10-30’unda ortama 12 yıl içerisinde bir romatolojik hastalık gelişebilme riski bulunmaktadır. Bu nedenle Raynaud fenomeni olan hastalar, belirli aralıklarla (altı ay ile bir yıl) romatolojik hastalık açısından muayene ve taramaları yapılmalıdır.
Sistemik hastalık varlığında hastalığa yönelik tedaviyle beraber Raynaud tedavisi verilir. Eğer neden bir ilaç (beta blokerler gibi), sigara, mesleki ise; bunların sonlandırılmasıyla, Raynaud fenomeni de ortadan kalkar.
Raynaud fenomeninin oluşmasında soğuk bir numaralı etken olduğundan, çoğu hastada yazın bulgular büyük ölçüde geriler. Raynaud fenomeni tedavisinde soğuktan korunmak çok önemlidir. Soğuk havalarda eldiven giyilmesi, soğuk su ile iş yapılmaması hatta buzluktan bir şey alırken bile eldiven giyilmesi önerilir. Raynaud fenomenili kişiler, kesinlikle sigara veya nikotin içeren maddeler tüketmemelidir. Sekonder Raynaud fenomeninde genel önlemlerle birlikte, ilaç tedavisi de gerekir. Kapiller damarlarda daha belirgin spazm çözücü etkilerinden dolayı kalsiyum kanal blokeri ilaçlar (özellikle nifedipin içeren) ilk tercih nedenidir. Dirençli olgularda iloprost, bosentan veya sildenafil gibi daha kuvvetli damar genişleticiler de denenebilir. Düşük doz asprin de kan sulandırıcı etkisinden faydalanmak amacıyla bu tedavilere eklenir. Damarların kasılmasını düzenleyen sinirlerin cerrahi yöntemlerle bloke edilmesi yani sempatektomi denen operasyonlar, ancak son çare olarak uygulanan tedavidir.
(Prof. Dr. Nuran Türkçapar, Güncelleme Mart-2022)
